Dzial Archeologii
kierownik Działu - mgr Małgorzata Cieślak - Kopyt
archeolodzy - mgr Elżbieta Skubicha, mgr Mariusz Król,
- informacje o dziale
- badania wykopaliskowe - mapa
- wystawy archeologiczne
- lekcje muzealne, warsztaty archeologiczne
Dział gromadzi i dokumentuje znaleziska archeologiczne z obszaru między Wisłą, Pilicą i Kamienną. Prowadzi badania terenowe: prace wykopaliskowe, ratownicze i stacjonarne, badania powierzchniowe, nadzory archeologiczne. Interweniuje w okolicznościach znalezisk przypadkowych.
Zbiory pochodzą głównie z badań własnych. Znaczną część stanowią materiały z obszaru dawnego woj. radomskiego przekazywane przez kolejnych Wojewódzkich Konserwatorów Zabytków oraz dary: znaleziska ofiarowane przez bezpośrednich odkrywców. Najstarszą częścią kolekcji muzealnej są zbiory PTK w Radomiu oraz materiały zgromadzone przez H. Sznuro (archeolog amator) opiekuna kolekcji w okresie międzywojennym i do 1964 roku.
Zgromadzone zabytki reprezentują epoki i występujące u nas kultury archeologiczne od starszej epoki kamienia do średniowiecza i czasów nowożytnych włącznie. Są to przedmioty codziennego użytku, narzędzia pracy, ozdoby, broń, wykonane z kamienia, gliny, metali, kości, rogu, szkła i drewna.
Na uwagę zasługują zabytki krzemienne: pięściak środkowo - paleolityczny z Kobylan, ostrze krzemienne ze znanego stanowiska łowieckiego człowieka neandertalskiego w Zwoleniu oraz zbiór znalezisk krzemiennych i rogowych z terenu kopalni krzemienia czekoladowego ze stanowiska Wierzbica "Zele".
Zwolen. Ostrze krzemienne sprzed ok. 70 - 85 tys.lat
Godne uwagi są znaleziska z epoki brązu: wyposażenie grobu wojownika z miejscowości Mokrzec (broń, ozdoby i narzędzia z brązu, krzemienia i kości - kultura Chłopice - Vesele), "skarb z Pogroszyna" - znalezisko gromadne biżuterii brązowej (kultura trzciniecka), materiały z cmentarzysk kultury łużyckiej, w tym unikatowe naczynie grobowe z wyobrażeniem postaci ludzkich odkopane w Treście Rządowej nad Pilicą.
Mokrzec. Wyposażenie grobu wojownika.
Pogroszyn. Biżuteria z brązu
Tresta Rządowa. Popielnica z wyobrażeniami postaci ludzkich.
Bogato reprezentowane w zbiorach są zespoły znalezisk kultury grobów kloszowych. Pochodzą z badanych przez muzeum cmentarzysk (bad.: I. Micke, W. Twardowski) w rejonie Gulina nad Radomką.
Niezwykle interesującą częścią zbiorów są materiały kultury przeworskiej z okresu wpływów rzymskich uzyskane w trakcie prac wykopaliskowych prowadzonych do lat ostatnich przez M. Cieślak - Kopyt. Szczególne znaczenie miały badania na terenie cmentarzyska i osady w Brzeskach nad Drzewiczką realizowane w ramach zadania promowanego przez Komitet Badań Naukowych (KBN).
Brzeski. Wielki kamienny krąg.
W trakcie prac uzyskano cenne materiały do poznania kultury przeworskiej a owocem badań będzie publikacja : "Zmiany form pochówku ciałopalnego na przełomie wczesnej i późnej fazy okresu wpływów rzymskich na przykładzie cmentarzyska w Brzeskach".
Brzeski. Wyposażenie grobu wojownika.
Systematyczne badania nad kulturą przeworską prowadzone są od 20 lat. Objęły głównie dolinę Radomki, ujście Drzewiczki do Pilicy, obszar Powiśla. Do najciekawszych materiałów w zbiorach należą także zabytki z nekropoli w Brzeźcach nad Pilicą oraz Wólce Domaniowskiej n. Radomką.
Kozia Wola. Odkryte pozostałości domostwa.
Dużą część zbiorów stanowią materiały wczesnośredniowieczne (VIII - XIII w.). Najcenniejsze pochodzą z Radomia, gdzie przez kilkanaście lat prowadziła badania Ekspedycja Wykopaliskowa IHKM PAN (bad. E. Kierzkowska - Kalinowska) na terenie osadnictwa wczesnośredniowiecznego w dolinie rzeki Mlecznej, na grodzisku "Piotrówka" oraz na obszarze Starego Miasta, łącznie z badaniami w kościele św. Wacława.
Radom. Kolia szklanych paciorków. XI - XII w.
Ciekawe wyniki dały też badania ratownicze osady i cmentarzyska szkieletowego przy ulicy Limanowskiego w Radomiu (bad. W. Twardowski). Uzyskane zabytki, narzędzia, ozdoby, broń stanowią podstawę wystaw muzealnych dotyczących początków Radomia.
Najważniejsze materiały wczesnośredniowieczne spoza Radomia pochodzą z badanego przez muzeum stanowiska w Rajcu Poduchownym a także innych osad, grodzisk, cmentarzysk (m.in. Gózd, Kiełbów, Pągowiec, Żarnów). Na uwagę zasługuje unikatowy na naszym terenie miecz wczesnośredniowieczny znaleziony na cmentarzysku w Wysokiej.
Wysoka. Fragment miecza żelaznego XI - XII w.
Liczne są zbiory z okresu nowożytnego. Pochodzą z badań na terenie radomskiego Kolegium Pijarów (warsztat garbarsko - obuwniczy), z rejonu dawnego zamku radomskiego (okazy ceramiki, kafli piecowych, detale architektoniczne, szkło naczyniowe, monety). Ciekawy jest zbiór kafli z zamku w Drzewicy. Specjalne znaczenie biograficzno - archeologiczne, mają dokumentacja i zabytki związane z osobą Jana Kochanowskiego (Czarnolas, Sycyna, Zwoleń).
Radom - "Zamek". Gotycki detal kamienny.
Najciekawsze badania i znaleziska archeologiczne zostały opisane w wydawnictwie "Radomski - Alfabet wykopalisk" (wyd. RTN) autorstwa archeologów z muzeum. W przygotowaniu jest drugie wydanie książki (uzupełnione i poprawione). W oparciu o nasze zbiory powstają publikacje własne oraz prace magisterskie bronione na uczelniach krajowych.
Stałym elementem propozycji oferowanej zwiedzającym są dwie wystawy archeologiczne: "Zanim powstało miasto - początki Radomia" i "Był zamek...". Adresowane są do młodzieży szkolnej. Ostatnio prezentowana wystawa archeologiczna "W kraju Ligii i Ursusa" znalazła uznanie w oczach profesjonalistów. Część radomskiej ekspozycji będzie pokazana na międzynarodowej ekspozycji "Wandalowie" w Bevren (Centrum Kultury Dolnej Saksonii).
Zwoleń. Mogiła zbiorowa pod kaplicą.
Istotne w pracach Działu są zajęcia dydaktyczne prowadzone przez E. Skubichę: lekcje muzealne o tematyce archeologicznej, spotkania ze studentami oraz (na razie okazjonalne) warsztaty archeologiczne polegające na praktycznym poznaniu dawnych technik rzemieślniczych.
BADANIA WYKOPALISKOWE DZIAŁU ARCHEOLOGICZNEGO
(ratownicze i stacjonarne) PROWADZONE W LATACH 1964 - 2001 R.
1. Bąkowiec, gm. Garbata Letnisko - cmentarzysko ciałopalne kultury łużyckiej z epoki brązu (badania 1966 r.)
2. Brzeski, gm. Klwów - cmentarzysko i osada kultury przeworskiej z okresu wpływów rzymskich, pozostałości osady z młodszej epoki kamienia i zniszczonego cmentarzyska kultury łużyckiej (bad. 1986 - 1994).
3. Chinów, gm. Kozienice - cmentarzysko i osada kultury przeworskiej z okresu wpływów rzymskich (bad. 1983 - 84)
4. Gulinek "Borowina", gm. Zakrzew - cmentarzysko ciałopalne kultury grobów kloszowych z pocz. epoki żelaza (bad. 1964)
5. Gulin Młyn, gm. Zakrzew - cmentarzysko kultury grobów kloszowych z początków epoki żelaza (bad. 1982 - 1989), cmentarzysko kultury przeworskiej z okresu wpływów rzymskich (bad. 1997).
7. Kolonia Brzeziny, gm. Zakrzew - cmentarzysko ciałopalne z końca epoki brązu i początków epoki żelaza (bad. 1997)
8. Michałów Parcele, gm. Warka - osada wielokulturowa, osadnictwo od środkowej epoki kamienia do XVIII w. (bad. 1976, 78 - 81)
9. Mokrzec, gm. Potworów - pochówek szkieletowy wojownika z pocz. epoki brązu, kultura Chłopice - Vesele (bad. 1994)
10. Nowa Wieś, gm. Kozienice - cmentarzysko kultury grobów kloszowych z początkow epoki żelaza (bad. 1983).
11. Piotrowice, gm. Jedlnia Letnisko - cmentarzysko ciałopalne kultury przeworskiej z okresu wpływów rzymskich (bad. 1964)
12. Podgórzyce, gm. Warka - cmentarzysko ciałopalne kultury przeworskiej z okresu wpływów rzymskich (bad. 1978)
13. Podmieście, gm. Głowaczów - cmentarzysko kultury przeworskiej z okresu wpływów rzymskich (bad. 1986)
14. Potkanna, gm. Przytyk - osada kultury łużyckiej z epoki brązu (bad. 1965)
15. Radom - badania na kilkunastu stanowiskach w obrębie granic miasta. Stanowiska starożytne: Gołębiów, Jeżowa Wola, Kaptur, Michałów, Wośniki, Żakowice. Stanowiska nowożytne i średniowieczne: "Bernardyni", "Esterka", "Fara", Mury obronne, "Archiwum", "Zamek".
Szczególne znaczenie miały badania na stanowisku Radom 4. - ul. Limanowskiego. W trakcie prac ratowniczych (bad. 1966) odkryto tu pozostałości osady wczesnośredniowiecznej, cmentarzysko szkieletowe z XI - XII w. oraz zniszczone cmentarzysko kultury grobów kloszowych.
16. Rajec Poduchowny, gm. Jedlnia Letnisko - osada i grodzisko z X - XII w. (bad. 1969, 72 - 77)
17. Rzuców, gm. Borkowice - grodzisko wczesnośredniowieczne (bad. 1968)
18. Słowików, gm. Przytyk - zniszczone cmentarzysko ciałopalne kultury przeworskiej (bad. 2001)
19. Szydłowiec - badania przy fosie zamkowej i na dziedzińcu (1969 - 70)
20. Wysokie Koło, gm. Gniewoszów - cmentarzysko ciałopalne kultury łużyckiej z końca epoki brązu (bad. 1991)
21. Zwoleń - prace w krypcie Kochanowskich i pod kaplicą przedpogrzebową (bad. 1982)
Przed zmianami administracyjnymi Dział Archeologii prowadził również prace wykopaliskowe poza terenem obecnego woj. mazowieckiego na obszarze dawnego powiatu Opoczno: Tresta Rządowa - cmentarzysko kultury łużyckiej i osada wielokulturowa, Smardzewice "Biała Góra" - osada z okresu lateńskiego, Januszowice - osada kultury pucharów lejkowatych z młodszej epoki kamienia.
Starożytna nekropola w Nowej Żelaznej k. Magnuszewa.
Celtyckie obyczaje na Mazowszu!
Rabusie grobów niszczą, archeolodzy ratują cenne ślady minionych epok.
W starożytności Wisła była ważnym szlakiem handlowym i osadniczym. Właśnie tędy – wzdłuż osi rzeki - napływali przybysze z Mazowsza w kierunku Pilicy, Radomki i dalej na południe. W kierunku północnym natomiast odbywał się transport żelaza z Gór Świętokrzyskich. Szlak nadwiślański odgrywał też doniosłą rolę w wymianie towarowej z ludami (kulturami) basenu Morza Czarnego i prowincjami rzymskimi.
Destrukcyjna „praca” kapryśnej od zawsze Wisły, uniemożliwiała – niestety - tworzenie długotrwałych kompleksów osadniczych, niszcząc jednocześnie ich ślady. Znajduje to potwierdzenie w dotychczasowych badaniach. Na terenach między ujściem Pilicy i Radomki zachowało się niewiele pozostałości osadnictwa z przełomu er. Są to głównie skupiska stanowisk z rejonu Ryczywołu, Wilczkowic Górnych i Rozniszewa.
W 1999 roku, na północ od Wilczkowic Dolnych, odkryto interesujące stanowiska kultury przeworskiej, tworzące kompleks osadniczy składający się z dużego osiedla i cmentarzyska ciałopalnego. Na powierzchni pola ornego znaleziono dużą ilość materiału zabytkowego, a także zaobserwowano ślady wkopów (?). Obserwacje napawały obawą o stan zachowania nekropolii. Badania potwierdziły nasze najgorsze obawy!!!
Podczas pierwszego sezon wykopalisk stwierdzono (zawsze niebezpieczną dla zabytków archeologicznych) niepożądaną działalność amatorów-szperaczy, wyposażonych w wykrywacze metalu! Domorośli „odkrywcy” całkowicie zniszczyli co najmniej kilka obiektów, których zawartość mogła mieć (bo przecież nigdy nie ma stuprocentowej pewności, że tak by się stało) niebagatelną wartość naukową!!! Ich działalność można porównać do wyczynów „słynnych” rabusiów grobów w Egipcie !
Mimo tych zagrożeń (i poczynionych szkód) udało nam się uzyskać bardzo obiecujące (by nie rzec rewelacyjne !) wyniki badań. Odkryta nekropola okazała się być cmentarzyskiem długowiecznym (II w p.n.e – III w n.e), na którym można zaobserwować interesujący, a na naszym terenie unikatowy, zespół pochówków ograniczony czworokątnym rowem, datowany na początki naszej ery.
Obiekt ten jest częścią większego założenia grobowego spotykanego na celtyckich cmentarzyskach, tworzącego prawdopodobnie pochówek rodzinny W jego skład wchodzi czworokątny rów otaczający zespół trzech grobów. Jeden z nich został dokładnie ograbiony, drugi jest tzw. pochówkiem jamowym, z małą ilością pozostałości ciałopalenia i kawałkami potłuczonych naczyń, natomiast trzeci grób, najbardziej interesujący, to podwójny grób popielnicowy , (prawdopodobnie kobiety i małego dziecka) z licznymi darami grobowymi: zapinką, szklanym paciorkiem, przęślikami, ciekawymi formami naczyń, itd.
Badane założenie grobowe jest zjawiskiem, którego pochodzenie należy wiązać z podobnymi obiektami na terenie Małopolski i Górnego Śląska z początków naszej ery. W Europie Środkowej czworokątne i koliste obiekty rowkowe znane są z celtyckich cmentarzysk z południowo-zachodniej Słowacji, Moraw, północnych Węgier oraz środkowych Czech. W Europie Zachodniej (między dolnym i środkowym Renem) podobne obiekty występowały od końca epoki brązu do okresu rzymskiego. Stamtąd idea ich budowy rozprzestrzeniła się aż po Morze Północne na zachodzie i dolną Wezerę na wschodzie. Pojedyncze obiekty tego typu znane są także z hrabstwa York w Wielkiej Brytanii. Skupiska grobów otoczone konstrukcjami rowkowymi są odczytywane (interpretowane) jako pochówki rodzinne. Do nich m. in. zaliczyć należy nekropolię w Wederath w Belgii. Obiekty rowkowe mają ścisły związek z wierzeniami plemion celtyckich. Na ziemiach polskich występują głównie na terenach skolonizowanych w okresie lateńskim przez Celtów. Będzie to m. in. grupa tyniecka i znaleziska z Kujaw.
Obecność obiektu rowkowego na nowożelaznej nekropoli świadczy o przejmowaniu przez miejscową ludność niektórych elementów kultury duchowej wywodzących się wprost ze świata Celtów.
W inwentarzach grobowych na nekropoli w Nowej Żelaznej występują dość zróżnicowane formy naczyń. W tym formy na tyle oryginalne, że nie znajdujące bliższych analogii wśród materiałów przeworskich.
Wśród ceramiki naczyniowej przeważają naczynia lepione w ręku (podkreślmy: całkowicie ręcznie lepione). Odkryto zaledwie kilka fragmentów naczyń toczonych, m. in. ornamentowaną wazę i fragment dna.
W grupie naczyń o formach oryginalnych znajduje się m. in. ornamentowane naczynie dwuuszne z obiektu 14. Charakteryzuje się bogatym ornamentem meandrowym, wypełnionym poziomymi odciskanymi trójkącikami w środku. Jest to naczynie o oryginalnym kształcie, prawdopodobnie jednorazowy wytwór, którego ukształtowanie (wylew i ornament) może wskazywać na ostatni wiek p.n.e.
Miseczka z ob. 17 jest miejscowym naśladownictwem naczyń szklanych . Tego typu formy występują w pierwszych wiekach n.e..
Waza na pustej nóżce, czyli popielnica A z obiektu 19. Jest to naczynie cienkościenne o gładkiej czarnej powierzchni z bogatą ornamentyką w górnej partii brzuśca. Naczynia na pustych nóżkach występują w grobach z I/II w.n.e. i w późnym okresie rzymskim.
Waza na stopce jest kolejną ciekawą formą ceramiczną w obiekcie 19. Zaopatrzona jest w wałkowate ucho oraz wydatną listwę plastyczną, podkreślającą ostry załom brzuśca.
Wśród form występujących powszechnie w kulturze przeworskiej znajdują się naczynia dwustożkowate o rozchylonych wylewach oraz naczynia nieprofilowane. Wystąpiły również formy typowe dla okresu lateńskiego, a szczególnie jego końcowych faz m. in. naczynia baniaste o facetowanej krawędzi (w obiekcie 10 i 13) oraz misy o rozchylonych wylewach i pogrubionych lub facetowanych krawędziach (w sąsiedztwie obiektu 10).
W kilku przypadkach odkryto naczynia szerokootworowe np. w obiekcie 17 datowanym na początki n.e., zaś dość częstym znaleziskiem w materiałach były kubki (w obiekcie 4, 7, w okolicy obiektu 10 i 14 (forma miniaturowa). Uchate kubki są typową formą ceramiki kultury przeworskiej, z okresu lateńskiego, występującą jeszcze na początku n.e.
Inne często występujące formy naczyń to m. in. miseczki ostro profilowane (obiekt 22), znane z inwentarzy datowanych głównie na I/II w.n.e.; garnki m. in. naczynie wyraźnie profilowane z ostrym załomem brzuśca z ob. 21, forma występująca przede wszystkim w I/II w.n.e.
Wśród zabytków wydzielonych wyróżnia się żelazny imacz typu J. 5 z obiektu 17, jedyny okaz uzbrojenia w materiałach, odkryty wraz z miseczką naśladującą naczynia szklane. Ten typ imaczy pojawia się już u schyłku okresu lateńskiego, a typowy jest przede wszystkim dla wczesnego okresu rzymskiego.
Nieliczne egzemplarze sprzączek pochodzą z: obiektu 15 (?) oraz okolicy obiektu 14. Są to sprzączki półkoliste, żelazne i brązowe, które występują w materiałach przeworskich najliczniej w I/II w.n.e.
Wśród narzędzi i przedmiotów codziennego użytku są reprezentowane noże szydło i przęśliki. Często składane do grobów kobiecych gliniane przęśliki odkryto w obiekcie 3, 19, 20 oraz w materiałach luźnych. Są to okazy dwustożkowate, płaskokuliste oraz cylindryczne.
Jak wspomniano wyżej, najbardziej interesującym obiektem odkrytym w Nowej Żelaznej był pochówek rodzinny okolony czworokątnym rowem (obiekt 1, 2, 18, 19). Pozostałe obiekty odkryte podczas tegorocznych badań należą do typowych dla kultury przeworskiej pochówków ciałopalnych. Są to groby raczej ubogo wyposażone, z wyjątkiem obiektu 17 – zawierającego żelazny imacz. Większość z nich to pochówki jamowe o owalnym kształcie, z ciemnym wypełniskiem jamy zawierającej węgiel drzewny. Wyjątkiem jest obiekt 15, nie zawierający węgli drzewnych oraz obiekt 14 – skupisko ceramiki.
Groby są wyposażone w nieliczne zabytki pozaceramiczne. Są to głównie silnie skorodowane fragmenty żelaznych przedmiotów oraz stopione brązy. Nieco bogatsze pochówki grupują się wyraźnie w południowo – zachodniej części nekropoli (ob. 17, 20, 21, 22). W obiekcie 17 wystąpił żelazny imacz J. 5 oraz naczynie – naśladownictwo naczyń szklanych; w obiekcie 20 – przęślik cylindryczny, fragment noża oraz fragmenty bardzo skorodowanych przedmiotów żelaznych; obiekt 21 zawierał zestaw 3 przęślików, fragment sprzączki (?) żelaznej oraz fragmenty stopionej zapinki brązowej (?) i skorodowanego przedmiotu żelaznego. Obiekt 22 zawierał liczne fragmenty skorodowanych zabytków żelaznych (7 fragmentów). Obiekty 20 – 22 są datowane na pierwsze stulecia n.e., formy naczyń wskazują raczej I/II w.n.e.
Nowożelazna nekropola była użytkowana przez kilka stuleci, w związku z czym możemy tu prześledzić zmiany w obrządku ciałopalnym zachodzące w obrębie okresu przedrzymskiego i okresu rzymskiego. Oryginalne formy naczyń oraz unikatowy na terenie Mazowsza pochówek rodzinny w obrębie czworokątnego obiektu rowkowego nadają jej charakter wyjątkowy.
Niezbędne są dalsze badania wykopaliskowe.
Kierownik badań: Małgorzata Cieślak - Kopyt
Dział Archeologii
Muzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu
Badania wykopaliskowe w Nowej Żelaznej są finansowane przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Urząd Marszałkowski Województwa Mazowieckiego
| WYSTAWY |
| Tajemnice Czarnego Lądu |
| Tradycje krakowskiego Bractwa Kurkowego |
| Rafał i Jacek Malczewscy |
| Ginące Zwierzęta Europy |
| Kolekcja rodziny Pinno |
| Aktualna Galeria Malarstwa Polskiego XIX i XX wieku |
| Zanim powstało miasto |
| Był zamek |
| Ekspozycje przyrodnicze |
| :: Archiwum :: |
|
"Restauracja XIX-wiecznej zabudowy Skrzydla Poludniowego Muzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu"
wspólrealizowany ze srodków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach programu ZPORR.
| Copyright © 2009 Muzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu | Muzeum jest instytucją finansowaną ze środków Samorzadu Województwa Mazowieckiego |